September 30

Արաբական թվեր

Արաբական թվեր, ինչպես նաև՝ հինդու-արաբական թվեր կամ հնդարաբական թվեր,, տասական թվային համակարգ, որն ունի հետևյալ թվանշանները՝ 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9: Սա հիմնված է հնդարաբական թվային համակարգի վրա և ամենատարածված նշանային համակարգն է ժամանակակից աշխարհում։ Նրանում թվերը բաղկացած են թվանշաններից, որոնցից յուրաքանչյուրը իրենից արժեք է ներկայացնում։ Զրոյի ներմուծումը, որն առաջ էր քաշվել դեռևս հնդիկ մաթեմատիկոսների կողմից 500 թվականին, ի կատար են ածում արաբները։ Դա ավելի է հեշտացնում հաշվողական համակարգը, և հնարավորություն է տալիս բավարարվել տասը թվանշաններով։ Արաբական թվերին նախորդած հռոմեական թվերում զրո նիշը գոյություն չուներ, որի պատճառով մեծ թվեր գրելիս առաջանում էին դժվարություններ, և դա բարդացնում էր հաշվողական համակարգը։

Թվային համակարգն ընդունվել է պարսիկ և արաբ մաթեմատիկոսների կողմից՝ Արաբական խալիֆայության մայրաքաղաք Բաղդադում, ապա արաբների միջոցով տարածվել Միջերկրական ծովի ավազանում։ Կա վարկած, որի համաձայն արաբական թվերը աբջադիայի թվերի (արաբերենի այբուբեն) առավել կատարելագործված տեսակն են, որոնք մշակվել էին դեռևս Մաղրեբում (Մարոկկո և Ալժիր)։ Թվերի ժամանակակից տեսքը զարգացել է Հյուսիսային Աֆրիկայում՝ որպես նախահիմք ունենալով հնդկական և արաբական թվերը։ Դա տեղի է ունեցել Բեջայա քաղաքի հայտնի իտալացի մաթեմատիկոս Ֆիբոնաչիի կողմից, ով ստեղծել է սեփական թվերը։ Որոշ ժամանակ անց թվային համակարգն ընդունվում է ամբողջ քաղաքակիրթ աշխարհում, ավելի ուշ՝ եվրոպացի գաղութարարաների կողմից ստանում է համաշխարհային տարածում։

Արաբական թվային համակարգն ընդունվում է նաև արաբական երրներից արևելք գտնվող իսլամադավան մի քանի երկրներում (Իրան, Աֆղանստան, Պակիստան), որտեղ կիրառվում է որոշ փոփոխություններով։ Տարբերելու համար, դրանց անվանում են «արևելյան արաբական թվեր», իսկ բուն արաբական թվերը երբեմն ընդունված է անվանել նաև «արևմտյան» արաբական թվեր։

September 30

Վ․ Սարոյան․«Առաջին օրը դպրոցում»(Երրորդ մաս)

Առաջադրանքներ

  • Դեղինով նշված բառերը բառակազմորեն վերլուծեք, դրանց արմատներից որևէ մեկով կամ երկուսով նոր բառեր կազմեք։

սրամիտ-սուր+ա+միտ-միամիտ
ուսուցչուհի-ուս+ուց+չու+հի-նկարչուհի
դասարանցի-դա+սա+րա+նցի
բարձրաձայն-բար+ձրա+ձայն-ցածրաձայն



  • Մոխրագույնով նշված բառը գտիր վիքիբառարանում և կարճ ներկայացրու, թե ինչով է անանուխն օգտակար։
  • Անանուխ, շրթնազգիների ընտանիքին պատկանող կոճղարմատավոր, բազմամյա խոտաբույս։ Մշակովի անանուխը (լատիներեն անվանումը՝ Mentha Piperita L.) ունի հակադիր, սուր ատամնավոր եզրերով, ձվաձև կամ նշտարաձև տերեևներ, կարմրավուն մանր ձողիկներ։ Բույսի ցեղի «Մենթա» անվանումը ծագել է հին հունական դիցաբանության հավերժահարս Մինթայի անունից։
    Հայկական տարանուններն են անանեխ, անուխ, դաղձ, նանա, պիտնա, պուտինա, քարանուխ, քարընշուշ։

    Գոյություն ունի անանուխի ավելի քան 20 տեսակ։ Այն օրգանիզմի համար կարևոր մի շարք բաղադրիչներ ունի՝ վիտամիններ, եթերային յուղեր, հանքանյութեր և այլն։ 
  • Դո՛ւրս գրի՛ր գրությամբ և արտասանությամբ տարբերվող երեք բառ։
    Երգեր, երբեք, ամբողջ
  • Տրված բառերով բառակապակցություններ կազմի՛ր։ Օրինակ՝ ծեր լեդի — դպրոց, տղա, աղջիկ, դասարան, հայրիկ, նախասրահ, դաս։
    փոքր դպրոց, բարձրահասակ տղա, ցածրահասակ աղջիկ, խելացի դասարան, լավ հայրիկ, մեծ նախասրահ, երկար դաս,
  • Տղային դպրոցում ամենից շատ ի՞նչն էր դուր գալիս։
    Նրան դուր էր գալիս ծամոնի խաղը, որը երեխաների հետ էր խաղում։
  • Պատմվածքի վերջում ինչո՞ւ հուզվեց տնտեսուհի Էմին։
    Հայրը ծալեց թերթն ու նստեց հատակին նրա մոտ: Տնտեսուհին  նրանց տեսավ կողք-կողքի նստած և չգիտես ինչու՝ նրա աչքերում արցունքներ երևացին:
September 27

Վ․ Սարոյան «Գեղեցիկ, սպրիտակ ձիու ամառը»(մաս 2)

  • Սևացրած բառերի բացատրությունները գտիր բառարանում։

    շառավիղ-Շրջանի կամ գնդի կենտրոնը շրջագծի կամ գնդի մակերեսի որևէ կետի հետ միացնող ուղիղ գիծ,

    վիթխար-մեծ, խոշոր

    հուժկու-ուժեղ, հզոր

    վայրագ-Կոպիտ

    դյուրաբորբոք– Շուտ ջղայնացող

    քմահաճ-Իր քմահաճույքով շարժվող՝ իր քմահաճույքով՝ միայն իր ցանկություններով առաջնորդվող:

    սրընթանալ-Արագավազ


  • Բառարանի միջոցով բացատրածդ բառերով կազմկր գեղեցիկ բառակապակցություններ։
    սրընթացող տղա, հուժկու գլուխ,վիթխար աչք,
  • Դեղինով նշվածները բառակազմորեն վերլուծիր և դրանց ածանցներից յուրաքանչյուրով կազմիր երկուական նոր բառ։

    ամենահաստ-Ա+մե+նա+հաստ, ամենակամաց
     բնավորությամբ – բը+նա+վո+րու+թյամբ, գեղեցկությամբ
    անզուսպ-ան+զուսպ, անուղեղ
    բնական- բըն+ա+կան, օգնական, սեռական
    Սափրիչ-սա+փրիչ, կտրիչ, թերթիչ



  • Արամի զարմիկ մուրադն իր խելառ բնավորությամբ ո՞ւմ էր նման։
    Նա նման էր քեռի Խոսրովին, որովհետև երկուսն էլ վայրագ են։
  • Մի քանի բառով բնութագրիր քեռի Խոսրովին։

    Խոսրով քեռին, մի վիթխարի, սև մազերով ծածկված հուժկու գլխով և Սան-Հոակին հովտի ամենահաստբեղերով մարդն էր, բնավորությամբ այնքան վայրագ, այնքան դյուրաբորբոք, այնքան անզուսպ։

  • Բացատրիր մոխրագույնով նշված արտահայտության իմաստը։
    ծնունդ էր առել-Ծնվել
September 26

ՔԻՄԻԱԿԱՆ ՏԱՐՐ, ՔԻՄԻԱԿԱՆ ՆՇԱՆՆԵՐ: ՊԱՐԶ ԵՎ ԲԱՐԴ ՆՅՈՒԹԵՐ

Բնության մեջ գոյություն ունեն ատոմների տարբեր տեսակներ, որոնք զանազանվում են իրենց զանգվածով, չափերով, միջուկի կառուցվածքով:

Ատոմների որոշակի տեսակը կոչվում է քիմիական տարր:Ներկայումս հայտնի է 118 քիմիական տարր: Դրանցից վերջին մի քանիսի հայտնագործման մեջ մեծ է մեր հայրենակից, Ռուսաստանի գի­տությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս, պրոֆեսոր Յուրի Հովհաննիս­յանի դերը:

Տարրերի ատոմները միանում են նույն կամ այլ տարրի ատոմներին՝ առաջացնելով պարզ և բարդ նյութեր:

Մեկ քիմիական տարրի ատոմներից կազմված նյութերը կոչվում են պարզ:

Օրինակ՝ ազոտը, թթվածինը, ծծումբը, երկաթը, պղինձը, ոսկին պարզ նյութեր են, քանի որ կազմված են համապատասխանաբար միայն ազոտ, թթվածին, ծծումբ, երկաթ, պղինձ, ոսկի տարրերի ատոմներից: Ինչպես տեսնում եք՝ պարզ նյութի անվանումը սովորաբար (բայց ոչ միշտ) համընկնում է տարրի անվանման հետ:

Պարզ նյութերի մեջ տարբերում են մետաղներ և ոչ մետաղներ: Ձեզ հայտնի են մեծ թվով մետաղներ՝ երկաթը, ալյումինը, պղինձը, կապարը, արծաթը, ոսկին և այլն:

Մետաղները կարելի է տարբերել ոչ մետաղներից իրենց ընդհանուր հատկություններով: Այսպես՝ մետաղները սովորական պայմաններում պինդ նյութեր են (բացառությամբ սնդիկի, որդ հեղուկ է): Մետաղները լավ ջերմաէլեկտրահաղորդիչներ են: Պղնձից, ալյումինից, արծաթից, ոսկուց պատրաստում են հաղորդալարեր: Դրանք պլաստիկ են՝ մաքուր մետաղից պատրաստած ձողը հնարավոր է «ծեծել», դարձնել թիթեղ: Մաքուր վիճա­կում մետաղները սովորաբար փայլուն են:

Ոչ մետաղների մեջ կան ինչպես պինդ (ծծումբ, ածխածին, ֆոսֆոր), այնպես էլ՝ հեղուկ (բրոմ) և գազային (ազոտ, ջրածին, թթվածին) նյութեր: Պինդ ոչ մետաղները սովորաբար պլաստիկ չեն, դրանք փխրուն են: Ոչ մետաղներն էլեկտրական հոսանք չեն հաղորդում (բացառություն է ածխածինը), վատ ջերմահաղորդիչներ են:

Մեկից ավելի քիմիական տարրերի ատոմներից կազմված նյութերը կոչվում են բարդ:

Օրինակ՝ ածխաթթու գազը կամ ջուրը բարդ նյութեր են: Առաջինը կազմված է ածխածին և թթվածին, երկրորդը՝ ջրածին և թթվածին տարրե­րի ատոմներից:

Բարդ նյութերն այլ կերպ անվանում են քիմիական միացություններ:

Քիմիական տարրերի ատոմները քիմիական փոխազդեցությունների ընթացքում չեն անհետանում, մեկ միացությունից կարող են մի այլ միացու­թյան բաղադրության մեջ անցնել:

Ամեն քիմիական տարր ունի իր նշանը և անվանումը: Քիմիական տարրի անվանումը տարբեր լեզուներով կարող է տարբեր հնչել: Լատինե­րեն «ferrum», անգլերեն «iron», ռուսերեն «железо», հայերեն «երկաթ»՝ դրանք նույն տարրի անվանումներն են: Որպես քիմիական տարրի նշան՝ ընդունվում է լատիներեն անվանման սկգբնատառը (գլխատառով գրված): Նույն տառով սկսվող տարրերի նշաններն իրարից տարբերելու համար՝ մեկից բացի մյուս տարրերի անվանման առաջին տառից հետո փոքրատառով գրվում է նաև հաջորդ տառերից որևէ մեկը: Օրինակ՝ կալցիումը (լատ.’ Calcium) նշանակվում է Ca, կադմիումր (լատ.’ Cadmium)’ Cd, իսկ քլորը (լատ.’ Chlorum)’ Cl: Ստորև աղյուսակում ներկայացված են որոշ քիմիական տարրերի անվանումներ՝ համապատասխան լատինատառ նշաններով և արտասանությամբ:

Քիմիական տարրըՔիմիական նշանըԱրտասանությունը
ԱզոտNէն
ԱլյումինAlալյումին
ՋրածինHհաշ
ԹթվածինOо
ԵրկաթFeֆեռում
ՊղինձCuկուպրում
ԱրծաթAgարգենտում
ՈսկիAuաուրում
ԿապարPbպլումբում
ՑինկZnցինկ
ԱծխածինCց
ԾծումբSէս
ՖոսֆորPպե
ՔլորClքլոր
ԲրոմBrբրոմ
սիլիցիումSiսիլիցիում
September 26

Филипок

…Ребята ушли в школу. Отец ещё с утра уехал в лес, мать ушла на работу. Остались в избе Филипок да бабушка на печке. Стало Филипку скучно одному, бабушка заснула, а он стал искать шапку. Своей не нашёл, взял старую отцовскую и пошёл в школу. Школа была за селом у церкви… Прибежал Филипок к школе. На крыльце никого нет, а в школе слышны голоса ребят. На Филипка нашёл страх: вдруг учитель его прогонит? И стал он думать, что ему делать. Шла мимо школы бабушка с ведром и говорит: все учатся, а ты что тут стоишь? Филипок и пошёл в школу, снял шапку и отворил дверь. Школа вся была полна ребят. Все кричали своё, и учитель в красном шарфе ходил посередине.
– Ты что? – закричал он на Филипка.
Филипок ухватился за шапку и ничего не говорил.
– Да ты кто?
Филипок молчал.
– Или ты немой?
Филипок так напугался, что говорить не мог. Он посмотрел на учителя и заплакал.Тогда учителю жалко его стало. Он погладил его по голове и спросил у ребят:
– Кто этот мальчик?
– Это Филипок, Костюшкин брат, он давно просится в школу, да мать не пускает его, и он украдкой пришёл в школу.
– Ну, садись рядом с братом, а я попрошу, чтобы мать пускала тебя в школу. Учитель стал показывать Филипку буквы, а Филипок их уж знал и немножко читать умел.
– Молодец, – сказал учитель. – Кто же тебя учил читать?

Филипок осмелел и сказал:
– Мой брат. Я сразу всё понял.
Учитель остановил его и сказал:
– Ты погоди хвалиться, а поучись.
С тех пор Филипок стал ходить с ребятами в школу.

Найдите в тексте ответы на вопросы и прочитайте их.
1. Почему Филипку стало скучно в доме?
Филипку стало скучно в доме, потому что там некого не была бабушка спала.

2. О чём думал Филипок, стоя перед школой?

Он думал что, вдруг учитель его прогонит.

3. Кто представил Филипка, что сказал о нём?
Мальчики представили его.

4. Почему учителю стало жалко Филипка?
Потому что Филипок плакал.

5. За что похвалил мальчика учитель?

Мальчик знал буквы и умел немножко читать

Задания.

Соедини слова по смыслу:

отец                                                                                 схватился

изба (избушка)                                                             открыл

отворил                                                                          русское национальное жилище

ухватился                                                                      тайком

украдкой                                                                        подожди

погоди                                                                             папа

К словам из первого столбика подберите соответствующие из второго.

большие                                                       шапка
строгий                                                         шарф
старший                                                       мальчик
красный                                                       брат
полное                                                          бабушка
отцовская                                                    буквы
добрая                                                          учитель
маленький                                                 школа
горячая                                                        ведро
начальная                                                  печка

К данным словам подберите из текста слова с противоположным значением.
Весело-скучно
потерять-искать
новый-старыӣ
закрыть-отворить
проснуться-заснуть
пуста-полна
говорить-молчать

Проверьте, правильно ли вы поняли содержание рассказа. Согласитесь или возразите.
1. Филипку было скучно дома, поэтому он решил пойти в школу.

2. В школе было очень тихо.

3. Филипок сказал учителю, что он Костюшкин брат.

4. Филипок очень хорошо умел читать.

5. Он сам научился читать.
6. Учитель похвалил Филипка.

7. Учитель сказал мальчику, чтоб он пришёл в школу через год.

Выполните упражнения.

Вместо точек впишите нужное слово из скобок.
1. Начался футбольный матч. Я люблю футбол. (футбол, футбольный) 2. Наступила осень. Целый день льёт осенний дождь. (осень, осенний) 3. Осенью птицы улетают на юг, а весной прилетают обратно. (прилетают, улетают) 4. Это наша школа. К нам приехали школьники из Москвы. (школьники, школа) 5. Весной мы посадили во дворе много деревьев.
Теперь там большой сад . (посадили, сад)

Впишите вместо точек подходящие по смыслу слова.
Наш класс очень дружный . У меня есть хороший друг . Мы давно с ним дружим . О нашей дружбе все знают. Я и мой друг часто вместе учим уроки. Мы никогда не ссоримся с другом.

Найдите „третье лишнее”.
1. Море, моряк, мороз. 2. Боль, большой, больной. 3. Город, гора, горный. 4. Вода, водный, водитель.

Домашнее задание: «Филипок» читать